Szamba zamiast kanalizacji: jak Polska zatruwała Bałtyk

Polska walczy z niewidzialnym źródłem zanieczyszczeń Bałtyku — szambami i przydomowymi oczyszczalniami ścieków, z których 80-90% nieczystości trafia do gruntu zamiast do oczyszczalni, zatruwając glebę, wody gruntowe i ostatecznie Morze Bałtyckie.

Skalę problemu trudno sobie wyobrazić

Polska funkcjonuje z około 2,5 mln szamb i przydomowych oczyszczalni ścieków — wynika z raportu fundacji Race For The Baltic i Agencji Wspierania Ochrony Środowiska. Problem polega na tym, że zdecydowana większość nieczystości z takich instalacji zamiast do oczyszczalni trafia do środowiska. Rocznie to około 200 mln m³ ścieków — dla porównania największe polskie jezioro Śniardwy mają objętość 600 mln m³, co oznacza, że co roku do gruntu trafia ilość ścieków równa 1/3 objętości całego jeziora.

Dane z 2024 roku pokazują, że w Polsce odebrano zaledwie 45 mln m³ nieczystości ciekłych, podczas gdy powinno to być ponad 250-300 mln m³. To oznacza, że zdecydowana większość ścieków nigdy nie trafia do oczyszczalni.

Polska gorzej niż inne kraje nadbałtyckie

Polska wypada najgorzej spośród wszystkich krajów basenu Morza Bałtyckiego pod względem gospodarki ściekowej. Poziom zgodności z wymogami unijnej dyrektywy ściekowej wynosi u nas 70-77%, podczas gdy w pozostałych państwach regionu sięga 96-100%. Przyczyna: około 1/4 Polaków (10 mln osób) nie ma podłączenia do sieci kanalizacji.

Kraj/Region	Poziom zgodności z dyrektywą ściekową	Podłączenie do kanalizacji
Polska	70-77%	~72%
Inne kraje nadbałtyckie	96-100%	~96-100%
Polska — województwo podkarpackie	~5%	Zaledwie 5% ścieków trafia do oczyszczalni

Co to oznacza: Polska ma najniższy standard ochrony Bałtyku spośród wszystkich krajów przylęgających do tego morza. To bezpośrednie zagrożenie dla jakości wód, na których kąpią się turyści i mieszkańcy polskiego wybrzeża.

Ścieki odpowiadają za 35% fosforu w Bałtyku

Ze zbiorników bez podłączenia do kanalizacji trafia do Morza Bałtyckiego około 35% całego rocznego ładunku fosforu — jeden ze związków odpowiedzialnych za eutrofizację akwenu. To prowadzi do zakwitów glonów i sinic, powstawania stref ubogich w tlen i degradacji ekosystemów wodnych. Morze Bałtyckie to ekosystem, który wymienia wodę raz na 30 lat — to oznacza, że zanieczyszczenia pozostają tam przez dekady i bardzo trudno podlegają procesowi regeneracji.

Gdzie problem jest największy?

Problem ma wymiar regionalny. W województwie podkarpackim do środowiska może trafiać nawet ponad 95% ścieków z systemów indywidualnych — rocznie to około 13,7 mln m³ nieczystości. Dla porównania: podczas awarii oczyszczalni Czajka w Warszawie do Wisły trafiło prawie dwa razy mniej ścieków.

Nieszczelne szamba i nielegalne zrzuty wprost do rowów melioracyjnych czy gruntu oznaczają wprowadzanie do gleby niebezpiecznych bakterii i chemii, która przenika do lokalnych ujęć wody pitnej. Przykład z Olecka pokazuje skalę zagrożenia: przez kilka dni nie było dostępu do wody, ponieważ nastąpiło zatrucie bakteriami coli w lokalnych wodociągach. Na terenach wiejskich, gdzie woda jest pobierana ze studni, cieknące szamba zatruwają dostęp do wody pitnej.

Przyczyny: wiek infrastruktury i brak nadzoru

Problem ma kilka źródeł. Pierwszą z nich jest wiek i stan techniczny szamb oraz przydomowych oczyszczalni ścieków — to często stara infrastruktura lub nienależycie wykonana, z wykorzystaniem nieodpowiednich materiałów. Ich wymiana wymaga dużego wysiłku finansowego po stronie państwa, gmin i właścicieli domów. Fundacja szacuje, że potrzeba na ten cel kilku miliardów złotych.

Drugą przyczyną jest niewłaściwa eksploatacja istniejących instalacji i nieregularne opróżnianie zbiorników. Trzecią — nieprawidłowy nadzór ze strony gmin. Gminy bardzo często nie mają określonych jednolitych standardów: w niektórych wytyczne określają wywóz szamba wtedy, kiedy się przepełni, a w innych raz na kwartał. Aż 2/3 gmin nie ma systemów informatycznych, które pozwalałyby im monitorować, jak często poszczególne gospodarstwa domowe wywożą ścieki do oczyszczalni.

Dodatkowym problemem jest brak nadzoru nad gminami ze strony wojewódzkich inspektoratów ochrony środowiska — tylko 20% gmin rocznie jest kontrolowanych przez WIOŚ.

Co można zmienić?

Marcin Kotlarek, prezes fundacji Race for the Baltic, podkreśla, że Morze Bałtyckie to ekosystem, który wymienia wodę raz na 30 lat, dlatego to, co do niego trafia, pozostaje tam przez dekady. Rozwiązanie wymaga pracy u źródeł: zapewnienia dobrych praktyk przeładunku w portach, zabezpieczenia odpadów przy produkcji nawozów, dobrej praktyki nawożenia w rolnictwie i przede wszystkim — poprawy gospodarki ściekowej.

Gminy powinny tworzyć precyzyjne regulaminy, monitorować i nadzorować, jak często gospodarstwa domowe wywożą ścieki, oraz dbać o przyłączenie do kanalizacji tam, gdzie jest wyznaczona aglomeracja. To są obowiązki, które dzisiaj często nie są spełniane.

Co to oznacza dla turystów i mieszkańców: jakość wody w Bałtyku bezpośrednio zależy od tego, co dzieje się na lądzie — w szambach i przydomowych oczyszczalniach rozsianych po całej Polsce. Decyzje podejmowane daleko od Wybrzeża mają bezpośredni wpływ na kondycję Morza Bałtyckiego, jednego z najbardziej wrażliwych mórz świata.